|
| |
Bonobo
Bonobo,
IUCN-status: bedreigd
Taxonomische indeling,
Rijk: Animalia (Dieren),
Stam: Chordata (Chordadieren),
Klasse: Mammalia (Zoogdieren),
Orde: Primates (Primaten),
Familie: Hominidae (Grote mensapen
en mensachtigen),
Geslacht: Pan,
Soort,
Pan paniscus
(Schwarz, 1929),
De bonobo (Pan paniscus) is een mensaap en daarmee één van de primaten. De
bonobo staat samen met haar naaste verwant de chimpansee (Pan troglodytes) van
alle levende diersoorten het dichtst bij de mens. De beide diersoorten samen
staan ook wel bekend als 'chimpansee', en de bonobo heette vroeger
dwergchimpansee. Die naam is afgeschaft, mede omdat er een flinke overlap
bestaat tussen de grootte van chimpansees en bonobo's.
De bonobo is een evolutionaire aftakking van de chimpansee. De aftakking van de
chimpansees is waarschijnlijk begonnen door een grote droogte. Zowel de
chimpansees als de voorvaders van de bonobo’s leefden samen met de gorilla's.
Beide ‘soorten’ zochten in de bomen naar fruit omdat de bodemvegetatie gegeten
werd door de gorilla's. De plaats waar bonobo's leven beleefde op een gegeven
moment een lange droogte. De vegetatie op de bodem verdroogde en verdween en
daarmee verdwenen ook de gorilla's. De voorouders van de bonobo had het ook
zwaar, maar overleefden het wel omdat ze voedsel vonden in de bomen. Later, toen
de droogte voorbij was, kwam de bodemvegetatie weer terug. De voorouders konden
nu ook op de bodem voedsel vinden, er was geen concurrentie meer. Doordat ze
niet meer ieder apart in de bomen naar voedsel hoefden te zoeken, maar op de
bodem bleven, ontwikkelde zich een sociale structuur die anders was dan van de
chimpansees. Er was een nieuwe soort ontstaan, meer gebaseerd op ‘sociaal met
elkaar bezig zijn’ dan de voorouders deden. Hieruit is ook de voorliefde voor
seks ontstaan.
'Dwergchimpansee'
Dat de bonobo een afzonderlijke soort vormt, werd pas in het begin van de
twintigste eeuw vermoed. De Nederlandse etholoog Anton Portielje was het
opgevallen dat de destijds bij het publiek van dierentuin Artis populaire
'chimpansee' Mafuca veel kleiner was dan de andere chimpansees van Artis. Hij
vermoedde dat het dier tot een tot dan onbekende primatensoort behoorde, die hij
'dwergchimpansee' noemde. Andere wetenschappers hadden vergelijkbare ideeën. In
1929 werd de bonobo als afzonderlijke soort erkend. Hij werd toen beschreven
door de Duitse anatoom Ernst Schwarz. Een meer uitgebreide beschrijving volgde
in 1933 door de Amerikaan Harold Coolidge.
Net als chimpansees leven bonobo's in Congo. De grens van hun leefgebied wordt
gevormd door de Congo; bonobo's leven ten zuiden van deze rivier, chimpansees
ten noorden en ten oosten hiervan.
Beide primatensoorten verschillen zeer in gedrag. Een duidelijk verschil is dat
bonobo's minder geneigd zijn tot geweld dan chimpansees. Het zou een misverstand
zijn te zeggen dat geweld onder bonobo's niet voorkomt, maar het is veel minder
gebruikelijk en vrijwel altijd ook minder serieus. Daarentegen is seks bij
bonobo's een veel voorkomend verschijnsel met een grote sociale functie.
Het heeft tot de jaren zeventig geduurd voor het gedrag van bonobo's in de
natuur werd bestudeerd. Na de onafhankelijkheid van België was Congo politiek
erg onrustig, wat het tot een weinig geliefd onderzoeksgebied maakte. Bovendien
realiseerde men zich pas dat het gedrag van bonobo's en chimpansees sterk
verschilde toen de eerste onderzoeksresultaten binnenkwamen. Tegenwoordig worden
bonobo's op een aantal plaatsen in Congo langdurig geobserveerd.
Bonobo's leven in het woud. Ze zoeken in vaak dagelijks wisselende groepjes naar
voedsel. Net als bij chimpansees bestaan er grotere 'gemeenschappen', waarbij
groepjes altijd uit leden van een gemeenschap bestaan. De groepjes zijn groter
dan bij chimpansees. Het is echter niet duidelijk of dit een reëel verschil
tussen de soorten aangeeft of dat het ecologische achtergronden heeft. De
gemeenschappen zijn bij beide soorten van vergelijkbare grootte, van 25 tot ruim
100 dieren. Mannetjes blijven hun gehele leven bij de gemeenschap; vrouwtjes
trekken weg als ze de vruchtbare leeftijd bereiken. `s Nachts maken bonobo's hun
nesten in groepen die wat groter zijn dan overdag.
Matriarchaat
De grootste bijzonderheid van de sociale structuur van bonobo's is dat de
vrouwtjes meestal het hoogst in de rangorde staan. Oorzaak hiervoor is dat bij
een strijd tussen een vrouwtje en een mannetje de andere vrouwtjes vaak te hulp
schieten. Bij bonobo's is de rangorde van een mannetje dan ook vaak afhankelijk
van de rangorde van zijn moeder, meer dan van het hebben van de juiste vrienden
onder de andere mannetjes zoals bij chimpansees. De rangorde onder vrouwtjes is
vaak onduidelijk en lijkt vooral afhankelijk van leeftijd.
Seksualiteit is zeer gebruikelijk bij bonobo's en niet alleen voor
voortplanting. Zo komt het bijvoorbeeld niet zelden voor dat twee vrouwtjes hun
genitaliën tegen elkaar aanwrijven in een soort pseudo-copulatie. Ook seksueel
gedrag tussen mannetjes en met nog niet geslachtsrijpe jongen komt voor,
evenaals oraal-genitaal en manueel-genitaal contact en masturbatie. Een andere
bijzonderheid is dat bonobo's vaak in de missionarishouding, en in diverse
andere posities paren en daar ook anatomisch op zijn aangepast. In het verleden
is men er wel van uitgegaan dat alleen bij mensen die houding voorkwam. De reden
van dit uitgebreide seksuele gedrag is ongetwijfeld sociaal: seksueel gedrag
wordt gebruikt om vrede te stichten, spanningen binnen de groep te verlagen en
vriendschappen te smeden.
Het belangrijkste voedsel van bonobo's bestaat uit fruit. Daarnaast eten ze ook
een bepaalde soort van bodemplanten, bij onderzoekers bekend als THV (terrestrial
herbaceous vegetation). Dierlijk voedsel wordt gegeten maar niet in grote
hoeveelheden, ongeveer 1% van het totaal.
Bonobo's zijn zeer intelligent, wellicht de meest intelligente soort na de mens.
In gevangenschap hebben ze grote vermogens tot het gebruik van werktuigen en het
leren van taal. Opvallend is, dat er in vergelijking met chimpansees, weinig
voorbeelden zijn van gebruik van werktuigen in de vrije natuur. Ook geven
bonobo's er in gevangenschap blijk van zich in de positie van een ander te
verplaatsen.
Voortplanting
Na een draagtijd van 8 maanden zoogt de moeder haar jong nog tot 3 jaar. Zelfs
daarna blijven moeder en jong vaak nog wel een jaar of twee bij elkaar. Tussen 2
geboorten verstrijken ook ong. 5 jaar.
Feiten
Lengte: 70-83 cm,
Staart: geen,
Gewicht: tot 39 kg,
Voedsel: vruchten, zaden, bladen, bloemen, paddestoelen, eieren, kleine dieren.
Draagtijd: 8 maanden,
Zoogtijd: tot 3 jaar,
Leefwijze: in groepen (tot 80 dieren),
Verspreiding: centraal Afrika,
Habitat: tropische bossen,
|
|
|